Dłużnikiem w postępowaniu egzekucyjnym jest osoba mająca spełnić świadczenie względem wierzyciela poprzez zapłatę długu lub odpowiednie zachowanie polegające np. na wydaniu rzeczy czy nieruchomości.

Komornik wszczyna egzekucję na podstawie orzeczenia Sądu, które nosi nazwę tytułu wykonawczego. W pewnych sytuacjach organ egzekucyjny może również zabezpieczyć majątek dłużnika przed uzyskaniem przez wierzyciela tytułu wykonawczego w postępowaniu o wykonanie zabezpieczenia.

Należy podkreślić, że komornik nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Oznacza to, że ocena czy roszczenie wierzyciela jest zasadne, pozostaje w kompetencji Sądu, dlatego wszelkie zarzuty kwestionujące wysokość czy istnienie długu, powinny być przez dłużnika podnoszone na etapie postępowania sądowego.
Rolą komornika jest wyegzekwowanie należności na rzecz wierzyciela, którego roszczenie jest stwierdzone tytułem wykonawczym.

Do podstawowych obowiązków dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym należą:

1. 1)jak najszybsze spełnienie świadczenia - roszczenie będące przedmiotem egzekucji jest wymagalne w całości i natychmiastowo. Udzielenie zwłoki dłużnikowi w zapłacie długu, czyli innymi słowy spłata długu w ratach, uzależniona jest od zgody wierzyciela.
2. 2)poddanie się egzekucji - obowiązkiem dłużnika jest wykonywanie poleceń komornika i nieutrudnianie prowadzenia egzekucji. Wszelkie czynności polegające na ukrywaniu majątku, wyzbywaniu się majątku, darowiznach majątku, czynnościach zmierzających do obejścia prawa (np. pobieranie części wynagrodzenia bez umowy - „praca na czarno”, faktyczne prowadzanie działalności gospodarczej zarejestrowanej na osoby trzecie), usuwanie znaków zajęcia, a także agresja względem komornika, mogą skutkować odpowiedzialnością karną dłużnika.
3. 3)udzielenie wyjaśnień komornikowi i złożenie wykazu majątku - jeżeli dłużnik bez usprawiedliwionej przyczyny nie stawi się w celu złożenia wykazu lub przyrzeczenia albo stawiwszy się nie złoży lub odmówi odpowiedzi na pytanie lub odmówi złożenia przyrzeczenia, komornik może nałożyć na niego grzywnę do 5.000,00 zł lub nakazać przymusowe doprowadzenie a także zastosować areszt nieprzekraczający miesiąca. W zakładce wnioski do pobrania znajduje wzór wezwania do złożenia wykazu majątku, który należy wypełnić i złożyć przed komornikiem.
4. 4)informowanie komornika o zmianie miejsca zamieszkania - dłużnik, który został zawiadomiony o wszczęciu egzekucji, obowiązany jest do powiadomienia w terminie 7 dni organu egzekucyjnego o każdej zmianie miejsca swego pobytu, trwającej dłużej niż jeden miesiąc, pod rygorem ukarania grzywną do 2.000,00 zł
5. 5)umożliwienie komornikowi dokonia czyności egzekucyjnych w miejscu zamieszkania/prowadzenia działalności - komornik ma prawo zażądać od dłużnika otworzenia mieszkania oraz innych pomieszczeń i schowków, jak również przeszuka jego rzeczy. Jeżeli dłużnik stawia opór, komornik może wezwać pomocy organów policji, a także przymusowo otworzyć zamki przy udziale ślusarza.

O swoich prawach dłużnik pouczany jest w pismach adresowanych do niego w toku postępowania egzekucyjnego.

Wszczęcie postępowania egzekucyjnego wiąże się z powstaniem kosztów egzekucji, które co do zasady obciążają dłużnika, dlatego aby zminimalizować wysokość kosztów egzekucyjnych oraz zmniejszyć uciążliwość egzekucji, dłużnik po uzyskaniu informacji o prowadzonej egzekucji, powinien niezwłocznie skontaktować się z komornikiem.